Yazılım nedir, türleri nelerdir: işletme sahibinin bilmesi gerekenler

Yazılım, bir bilgisayara, telefona ya da sunucuya hangi işi hangi sırayla yapacağını söyleyen talimatların bütünüdür. Donanım elle tutulan kısımdır; yazılım o donanımı işe yarar hâle getiren, görünmeyen kısımdır. Telefonunuzdaki banka uygulaması, muhasebecinizin kullandığı program ve şu an okuduğunuz web sitesi birer yazılımdır.

Bu yazı programcı olmak isteyenler için değil; işinde yazılım kullanan, satın alan ya da yaptırmayı düşünen işletme sahipleri için yazıldı.

Yazılım kaç türe ayrılır?

Ders kitaplarındaki temel ayrım ikilidir:

• Sistem yazılımı. Donanımı yönetir ve diğer programların çalışmasını sağlar. Windows, macOS, Android ve Linux bu gruptadır.
• Uygulama yazılımı. Kullanıcının bir işini görür: yazı yazmak, fatura kesmek, mesaj göndermek.

İşletmeyi ilgilendiren ayrım ise uygulama yazılımının kendi içindedir:

• Web sitesi. Tarayıcıdan açılır, bilgi verir ve talep toplar.
• Web uygulaması. Tarayıcıdan açılır ama içinde iş yapılır: sipariş paneli, randevu sistemi, müşteri portalı.
• Mobil uygulama. Telefona kurulur. App Store ve Google Play üzerinden dağıtılır.
• Masaüstü yazılımı. Bilgisayara kurulur. Muhasebe ve tasarım programlarının çoğu böyledir.
• Gömülü yazılım. Bir cihazın içinde çalışır: yazarkasa, POS cihazı, üretim hattındaki makine.

Bir yazılım hangi parçalardan oluşur?

Türü ne olursa olsun, işletme yazılımlarının neredeyse hepsi üç katmandan oluşur:

1. Arayüz. Kullanıcının gördüğü ve tıkladığı ekranlar.
2. İş mantığı. Kuralların durduğu yer: kim neyi görebilir, indirim nasıl hesaplanır, sipariş hangi koşulda onaylanır.
3. Veri. Müşteri, ürün, sipariş ve ödeme kayıtlarının tutulduğu veritabanı.

Bu ayrımı bilmek teklif okurken işe yarar. İki ekran aynı görünebilir, ama birinin arkasında on kural, diğerinin arkasında yüz kural varsa fiyatları aynı olmaz. Maliyeti ekran sayısı değil, ikinci ve üçüncü katman belirler.

Hazır yazılım ile özel yazılım arasındaki fark nedir?

• Hazır (paket) yazılım. Herkes için yapılmıştır; aylık ya da yıllık lisansla kullanılır. Hemen başlarsınız, ama sizin iş akışınız yazılıma uyar, yazılım size değil.
• Özel yazılım. Sizin iş akışınıza göre yazılır. Başlangıç maliyeti yüksektir, lisans ödemezsiniz ve kod sizindir.
• Açık kaynak yazılım. Kaynak kodu herkese açıktır ve çoğu zaman ücretsizdir. Lisans maliyeti yoktur, ama kurulum ve bakım emek ister.

Genel kural şudur: herkesin aynı şekilde yaptığı işi satın alın, sizi rakipten ayıran işi yaptırın. Muhasebe ve e-posta ilk gruptadır; size özgü fiyatlama, üretim planı ya da müşteri süreci ikinci gruptadır. Karar eşiğini özel yazılım mı hazır paket mi yazısında ayrıntılı ele aldık.

Bir işletmenin hangi yazılımlara ihtiyacı olur?

Sektöre göre değişir, ama çoğu işletmede liste şuna yakındır:

• Web sitesi. Aranıp bulunmak ve talep almak için.
• E-ticaret altyapısı. Çevrimiçi satış yapılıyorsa; ödeme, kargo ve stok bağlantılarıyla.
• CRM. Müşteri ve talep takibi.
• ERP ve muhasebe. Stok, satın alma, fatura, e-fatura.
• Operasyon araçları. Randevu, sipariş, saha ekibi, raporlama panelleri.
• Otomasyon. Bu sistemler arasında elle taşınan veriyi kendiliğinden taşıyan bağlantılar.

Çoğu işletmede sorun yazılım eksikliği değil, yazılımların birbiriyle konuşmamasıdır. Aynı müşteri bilgisi üç yere elle giriliyorsa ihtiyaç yeni bir program değil, bir entegrasyondur.

Yazılım nasıl geliştirilir?

Sağlıklı bir proje dört aşamadan geçer:

1. Keşif. Ne yapılacağı, neyin yapılmayacağı ve “bitti” denmesi için hangi koşulların sağlanacağı yazılır.
2. Tasarım ve prototip. En kritik akış kod yazılmadan tıklanabilir hâle getirilir.
3. Geliştirme ve test. İş kısa döngülerle ilerler; her döngünün sonunda çalışan bir sürüm çıkar.
4. Yayın ve bakım. Yazılım yayına alınır; güncellemeler, güvenlik yamaları ve yedekler sürer.

Son aşama en çok unutulandır. Yazılım teslim edildiği gün bitmiş olmaz; kullanıldıkça değişir ve bakılmadığında eskir. Sürecin adım adım hâli yazılım yaptırmak yazısında.

Yazılımı kim geliştirir?

Üç seçenek vardır: tek kişi olarak çalışan bir freelancer, proje bazlı çalışan bir yazılım ajansı ya da kendi bünyenizde kuracağınız ekip. Hangisinin doğru olduğu işin büyüklüğüne ve ne kadar süreceğine bağlıdır; karşılaştırması ajans mı, freelancer mı, kurum içi ekip mi yazısında, ajansın ne yaptığı ise yazılım ajansı nedir yazısında.

Sık sorulan sorular

Yazılım ile program aynı şey mi? Gündelik dilde evet. Teknik olarak program tek bir iş yapan talimat dizisidir; yazılım ise programları, verileri ve belgeleri kapsayan daha geniş bir kavramdır.

Yazılım ile donanım arasındaki fark nedir? Donanım cihazın fiziksel parçalarıdır: işlemci, ekran, disk. Yazılım bu parçalara ne yapacaklarını söyleyen koddur.

Web sitesi yazılım mıdır? Evet. Yalnızca bilgi veren basit bir site de yazılımdır; içinde sipariş, üyelik ya da ödeme varsa bir web uygulamasıdır ve kapsamı çok daha büyüktür.

Özel yazılım yaptırmak ne kadar tutar? Kapsama göre değişir; ekran sayısından çok kural ve entegrasyon sayısı belirleyicidir. Ücretlendirme modellerini yazılım geliştirme fiyatları yazısında anlattık.

Yapay zekâ yazılım mıdır? Evet. Yapay zekâ modelleri de yazılımdır; farkı, kuralların elle yazılması yerine veriden öğrenilmesidir.

Tarayıcıdan kullanılan yazılımların türlerini web yazılım nedir yazısında ayrıca anlattık.

İşletmeniz için neyin satın alınıp neyin yaptırılması gerektiğini birlikte değerlendirmek isterseniz yazılım ajansı sayfamızdan görüşme planlayabilirsiniz; ilk 30 dakikalık görüşme ücretsizdir.